Efe ve Zeybek…

Efe ve zeybek, Anadolu topraklarında binlerce yıl süregelen, zalimin zulmüne karşı koyan kurumsallaşmış toplumsal yapıda görev alan kişidir. Bir kişiye efe denmekle efe olmaz. Efe olmak için bazı özelliklerin o kişide toplanması gerekir…

Efe olmak için; şan ve şöhret sahibi olmak, çatal yürekli olmak, mert olmak, sözünün eri olmak, dönek olmamak, acizleri korumak, zalimlere karşı durmak, sakin ve öngörülü olmak gibi özelliklere sahip olmalıdır. Bu özellikleri taşımadığı halde kendini efe zannedenlere çalıkakıcı denir…

Efenin bu özellikleri taşıyıp taşımadığına zeybekler karar verir. İstenilen özellikleri taşıdığına inandıkları bir zeybeği, efe olarak seçer, seçtikleri efeye ölümüne itaat ederler. Yani efelik seçimle olur… 

Efe ve zeybek, halkı egemenin baskısına ve zulmüne karşı korumak, baskıya karşı koymak, sosyal adaleti sağlamakla görevli halkın içinden çıkmış yiğittir. O aynı zamanda zeybeklerin başıdır. Zeybeklik, bazı yazarların iddia ettiği gibi eşkıyalık değildir… 

Efe ve Zeybek: “Halka, özellikle köylüye saygı, sevgi duyan, ezileni gözeten, mazlumu korumayı görev bilen, gelenekleri, töresi, özel törenleri, özel giysileri, türküleri ve dansları ile kendine özgü kurumsal bir yaşam biçimi oluşturmuş insandır. Zeybeğe, soyunu sorarsanız, Hz. Ali soyundan geldiğini söyler, Yiğide öğüdün nedir? Derseniz. Zalimden korkma der.” (1) 

Efe ve zeybekler töre gereği, yolsuzluğun ve haksızlığın yapıldığı her yerde ezilen insanların hakkını korumakla yükümlüdür. Efe ve zeybek, tanımadığı, güvenmediği evden su içmez; bilmediği tehlikeli kabul ettiği yoldan geçmez. Efe ve Zeybekler, işte bu töre ve gelenekten dolayı halk tarafından ‘hak arayan kahramanların’ başı olarak algılanır ve efsaneleştirilir.” (2)
 
Efe, Zeybek grubunun tartışmasız lideridir. Her söylediği, verdiği her emir kanun gibi yerine getirilir. Zeybek, efenin emrinde ve onun her dediğini istisnasız yerine getiren seçilmiş savaşçıdır. Kızan ise, çeteye yeni katılmış, zeybek adayıdır. Zeybekler tarafından eğitilir ve zeybekliğe hazırlanır…

Efe ve zeybeklerin, Vatanın kurtulmasında, Cumhuriyetin kurulmasında gösterdiği kahramanlık asla unutulmayacaktır. Yasayla kaldırılan Efe ve zeybeklik Kurumu türkülerle, oyunlarla kültür olarak yaşatılmaktadır. Türkiye Cumhuriyetine, Türk halkına ve aydınlara düşen görev, tarihi süreçte yaşamış kahraman efe ve zeybeklerin hatırlanmasını ve unutulmamasını sağlamaktır… 

Her önüne gelene, hak etmeyene efe yakıştırması yaparak, kahraman efelerin, zeybeklerin kemiklerini sızlatmayalım… 

KAYNAK:
1-Ali Haydar Avcı, Zeybeklik ve Zeybekler Tarihi S. 17
2-Age S. 220-223